Կուսակցական պայքարի հիմնախնդիրները Հայաստանում

«Ես քեզ երբևէ ասե՞լ եմ խելագարության սահմանումը»

Հայաստանի Հանրապետությունը որոշակի պատմություն ունի՝ կապված իրար փոխարինող պոպուլյար ընդդիմադիր կուսակցությունների հետ, որոնց նշանակալիությունը տևում է ընդամենը մեկ-երկու ընտրաշրջան:

1996 թվականին դա ԱԺՄ-ն էր՝ ի դեմս նախագահի թեկնածու Վազգեն Մանուկյանի՝ ընդդեմ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի:

1998 թ. Հայաստանի ժողովրդական կուսակցությունն առաջադրեց Կարեն Դեմիրճյանին, որը հետագայում Վազգեն Սարգսյանի հետ կազմեց «Միասնություն» դաշինքը: Կարեն Դեմիրճյանը նախագահի պաշտոնի համար պայքարում էր ՀՀ նախագահի պաշտոնակատար, վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանի դեմ:

2003 թ. Պետրոս Մակեյանը, Արամ Սարգսյանն ու Արշակ Սադոյանն ինքնաբացարկ հայտարարեցին՝ սատարելով Ստեփան Դեմիրճյանին, որը ներկայացնում էր Հայաստանի ժողովրդական կուսակցությունը: Ստեփան Դեմիրճյանը նույնպես վիճարկում էր նախագահի պաշտոնն արդեն գործող նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հետ:

2008 թ. նախագահական ընտրությունների պոպուլյար ընդդիմադիր թեկնածուն ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն էր, որը հետագայում սկսեց ներկայացնել Հայ Ազգային Կոնգրես կուսակցությունը: Իշխանության ներկայացուցիչն այս ընտրություններին վարչապետ Սերժ Սարգսյանն էր:

2013 թ. գործող նախագահ Սերժ Սարգսյանին և իր ներկայացրած Հայաստանի հանրապետական կուսակցությանը մարտահրավեր նետեց Ժառանգություն կուսակցությունն՝ ի դեմս նախագահական թեկնածու Րաֆֆի Հովհաննիսյանի:

Ընդդիմադիր կուսակցություններից ու խմբավորումներից միայն մեկին է հաջողվել որոշակի հաջողությունների հասնել՝ «Միասնություն» դաշինքին (1999 թ. ՀՀ ԱԺ երկրորդ գումարման խորհրդարանային ընտրություններում Կարեն Դեմիրճյանի ՀԺԿ ու Վազգեն Սարգսյանի ՀՀԿ կուսակցությունների դաշինքը ստացավ ձայների 41.69 տոկոսը): 1999 թ. հոկտեմբերի 27-ի դեպքերը, կարծում եմ, կարիք չկա վերապատմել:

Ընդդիմության ներկայացուցիչները գրեթե միշտ վիճարկել են ընտրությունների արդյունքները (բացի 1998 թ. նախագահական ընտրություններից, երբ Կարեն Դեմիրճյանը որոշեց պաշտոնապես չվիճարկել): Մասսայական ցույցեր են հաջորդել 1996, 2003, 2008, 2013 թվականների նախագահական ընտրություններին, ավարտվել են ոստիկանական բռնության տարբեր աստիճաններով, 1996 և 2008 թվականներին, մասնավորապես, բողոքի ցույցերը ճնշելու համար կիրառվել են ՀՀ զինված ուժերի զորամիավորումներ:

Այս բոլոր քաղաքական ուժերին, բացի իշխանության համար պայքարում անհաջողություն կրելուց, աստիճանաբար մոռացության մատնվելուց միավորել է ևս մի գիծ. նշված կուսակցություններն ու դաշինքներն ունեցել են պոպուլյար առաջնորդ(ներ), բայց միևնույն ժամանակ գրեթե անհնարին է եղել ձևակերպել այդ կուսակցությունների քաղաքական պլատֆորմը:

Այս բոլոր ուժերի քաղաքական պլատֆորմի մեջ ակնհայտ է եղել միայն մեկ որոշակի գիծ՝ պոպուլիզմը. նրանք արտահայտել են գաղափարներ, որոնք հաճելի կլինեն ինչպես ընտրազանգվածին, այնպես էլ, շատ դեպքերում, միջազգային քաղաքական ուժերին:

«Ճառ ասե՞մ, թե՞ զանգ կախեմ»

Եթե նույնիսկ որոշենք անտեսել այն կրիտիկական հարցը, որ կուսակցությունն ըստ սահմանման պետք է ձևավորվի քաղաքական, տնտեսական, հասարականան պլատֆորմի շուրջ գաղափարակիցների միավորման միջոցով, ոչ թե որպես ազդեցիկ քաղաքական գործչի/գործիչների շուրջ մարդկանց համախմբման, մենք պետք է հաշվի առնենք նաև այլ, պակաս տեսական գործոններ: Հայաստանի հանրապետության քաղաքացիների մեջ արմատավորված երևույթ է անվստահությունը քաղաքական ուժերի ու գործիչների նկատմամբ, և այդ անվստահության պատճառներից մեկը հենց անորոշությունն է քաղաքական պլատֆորմի հարցում: Չտեսնելով ֆիքսված կանոնակարգ, որով առաջնորդվել և առաջնորդվում է, ինչպես նաև հիմնավորում իր որոշումներն ու գործողությունները կուսակցությունը, ընտրողները հաճախ հակված են համարել, որ ցանկացած կուսակցություն կամ քաղաքական գործիչ պատրաստ է իրենց խոստումներ տալ, ոչ ավելին: Խոստումներ տվել են նաև Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանն ու իրենց ներկայացրած քաղաքական ուժերը: 

Իզուր չի, որ մարդիկ լուրջ հարցերում իրար հետ օրենքով պարտավորեցնող պայմանագրեր են կնքում իրար հետ: Քաղաքական գործիչների չպարտավորեցնող, «ազնիվ խոսքի» վրա հիմնված խոստումներն են, որոնք իրականում անլրջացնում են ընտրությունների և ժողովրդի իշխանության իրականացման ինստիտուտների գաղափարները:

Ինչևէ, այստեղ էլ գործ ունենք մի շարք բարդությունների հետ. ստեղծելով որոշակի քաղաքական պլատֆորմ, քաղաքական կուսակցությունն իր պայքարը զուտ ընտրական դաշտից ընդլայնում է նաև դեպի քաղաքական դաշտ: Պոպուլիստական կուսակցությունները նպատակ ունեն իրենց շուրջ կոնսոլիդացնել հնարավորինս մեծ ընտրազանգված՝ անկախ այդ ընտրազանգվածի քաղաքական, հասարակական, տնտեսական հայացքներից: Ստեղծելով ֆիքսված քաղաքական պլատֆորմ, կուսակցության ընտրազանգվածը կսահմանափակվի միայն այդ քաղաքական պլատֆորմի կողմնակիցներով: Կուսակցությունը ստիպված կլինի իր պլատֆորմը տարածել հասարակության մեջ՝ այդ կերպ իր ընտրազանգվածը մեծացնելով: Սա մի կողմից նպաստում է կուսակցության երկարակեցությանը, մյուս կողմից՝ քաղաքական պայքարը դարձնում երկարատև ու ստրատեգիկ երևույթ, ավելի շատ ռեսուրսներ պահանջող, կանգնեցնում քաղաքական գործիչներին «ճառ ասել, թե զանգ կախել» դիլեմայի առաջ:

Պետք է նաև նշել հասարակական տարբեր խմբերի, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական ուժերի շահերի բախումները, որոնք Հայաստանում բավականին բևեռացված են: Պլատֆորմի ֆորմատում պատասխանելով նույնասեռականների իրավունքների հարցին, կուսակցությունը ստիպված է լինում իրենից օտարել կամ հասարակայնորեն պահպանողական մեծամասնությանը, կամ լիբերալ փոքրամասնությանը: Մեկն առավել արժեքավոր է որպես ընտրազանգված, մյուսը՝ որպես ակտիվ մասսա, ու վտանգավոր՝ որպես հակառակորդ: Միևնույն ժամանակ, այստեղ բախվում են նաև եվրոպական և ռուսական ազդեցությունների շահերը: Արցախյան հակամարտության հարցում փոխզիջումների գաղափարը խիստ ոչ պոպուլյար է ժողովրդի, նամանավանդ՝ Արցախյան պատերազմի ազատամարտիկների մեջ, բայց անհրաժեշտ՝ միջազգային աջակցություն ստանալու համար:

Հաշվի առնելով, որ Հայաստանում քաղաքական կուսակցությունների նպատակն ամենից հաճախ առավելագույն ընտրազանգված ու միջազգային աջակցություն ստանալն է, հաճախ այդ կուսակցություններն ու իրենց ներկայացուցիչները նախընտրում են երկակի, խուսափողական կամ իրարամերժ պատասխաններ տալ՝ ձգտելով դրանով չզրկվել որևէ ուժի կամ հասարակական խմբի աջակցությունից, բայց արդյունքում էլ ավելի քայքայելով իրենց նկատմամբ վստահությունը:

Իմ կարծիքով, սրա այլընտրանքն է գաղափարական, սկզբունքային կուսակցությունը, որը եթե նույնիսկ խորհրդարանային նվազագույն ներկայություն ստանա հուսալի փոքրամասնության ձայների միջոցով, կարող է աճեցնել իր քաղաքական վարկանիշն ու, դրա շնորհիվ, նաև իր քաղաքական պլատֆորմի կողմնակիցների թիվն ու ընտրազանգվածը:

Սրան հակառակ ես լսել եմ կարծիք, որ Հայաստանում վիճակը չափազանց աղետալի է նման երկարատև ծրագրերի համար: Իմ կարծիքով, դանդաղ հաղթանակը ցանկացած դեպքում ավելի նախընտրելի է, քան արագ պարտությունների շարքը:

Կուսակցության քաղաքական պլատֆորմից պետք է բխեն ու քաղաքական պլատֆորմով պետք է հիմնավորվեն կուսակցության կարճաժամկետ և երկարաժամկետ նպատակները, որոնք իրենց հերթին պետք է ներկայացվեն կուսակցության նախընտրական ծրագրերում: Կուսակցությունը պետք է ներկայացնի նաև այդ նպատակներին հասնելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսներն ու ճանապարհային քարտեզն, ինչպես նաև դրանց տարբեր ասպեկտների ու փուլերի համար պատասխանատու անձանց ցանկ՝ ֆիքսված պատասխանատվություններով: Դա հաշվետու լինելու միջոց է և քաղաքացիների հետ փոխադարձ վստահություն կառուցելու ճանապարհ:

Եթե առաջին հայացքից իմ ասածը թվում է, թե բարդացնում է ամեն ինչ, ապա եկեք նայենք օրինակով: Մասնակցային ժողովրդավարության հիման վրա իր պլատֆորմը կառուցած կուսակցությունը ԵԱՏՄ մտնելու հարցը կպահանջեր լուծել հանրաքվեի, ոչ թե ներկայացուցչական ժողովրդավարության օրինակ հանդիսացող խորհրդարանական քվեարկության միջոցով: Եթե կուսակցությունը լիներ արմատական, իրենք նաև կտապալեին այդ հարցով խորհրդարանական քվեարկության փորձերը: ԼՂՀ տարածքային ամբողջականության հարցերի լուծման միջոցը կլիներ ԼՂՀ ժողովրդավարական մեխանիզմների ամրապնդումն ու միջազգային դիտորդների հսկողության տակ ԼՂՀ տարածքում հանրաքվեի անցկացումը: Լիքը խնդիրների լուծում կթելադրեր հենց պլատֆորմն, իմ օրինակի դեպքում՝ խնդիրների լուծումը կտեղափոխվեր հասարակական դաշտ, պատասխանատվության բեռը կփոխանցվեր քաղաքացիներին:

Եզրափակիչ խոսք

Արդյո՞ք իմ նշած ճանապարհը միանշանակ տանում է դեպի հաղթանակ: Բնավ ոչ: Կախված գաղափարներից, որոնց հիման վրա կկառուցվի պլատֆորմը, կախված  նրանից, թե այդ գաղափարներն ինչպես կընկալվեն ու կյուրացվեն քաղաքացիների կողմից, ինչքանով էֆեկտիվ կգործի կուսակցությունն, ինչ արտաքին գործոններ կմիջամտեն, հնարավոր են բազմաթիվ ելքեր: Բայց այս ճանապարհը կապահովի պայքարի շարունակականություն, ու պայքարը կլինի գաղափարական, ոչ թե կվերածվի քաղաքական կռապաշտության` «կուռքերի» հետագա հեղինակազրկմամբ ու մոռացմամբ:

Երբ կուսակցությունը կներկայացնի քաղաքական պլատֆորմ, ու հետամուտ կլինի նրան, որ իր գործունեությունը համապատասխանի իր քաղաքական պլատֆորմին, ես հնարավորություն կունենամ, որպես քաղաքացի և ընտրող, դատել, արդյոք այդ քաղաքական պլատֆորմը և այն ներկայացնող կուսակցությունը ներկայացնու՞մ են իմ շահերը:

Երբ կլինեն մեկից ավելի նման կուսակցություններ, ես կունենամ իրական ընտրության հնարավորություն:

Իսկ այն, ինչ մենք ներկայումս անվանում ենք ՀՀ խորհրդարանային կամ նախագահական ընտրություններ, իրականում ոչ թե ընտրություն են հիշեցնում, այլ ֆուտբոլային թիմի հաղթանակի վրա խաղադրույք դնել: Ընդ որում, մարդկանց մի մասը խաղադրույքը դնում է թիմի վրա, որն ակնհայտորեն հաղթելու է, իսկ մյուս մասը, նախապես գիտակցելով, որ թե՛ մրցավարը, թե՛ ամբողջ ֆեդերացիան ծախված են, դնում է հակառակ թիմի վրա, որպեսզի վերջում դուրս գա Ազատության հրապարակ ու գոռա՝ «սուձյա պիդառաս»:

Շուշան Պետրոսյանի ու բիգուդիների մասին

Կխնդրեի չսպասել, թե ես Շուշան Պետրոսյանի նկատմամբ կիրառելու եմ նույն բառապաշարն, ինչ ինքն է կիրառում: Ի վերջո, Շուշան Պետրոսյանը կին է, ու ես, որպես ինձ հարգող տղամարդ, չեմ պատրաստվում նրան հայհոյախոսել: Բայց բիգուդիների ու դրան նախորդած թեմային ստիպված եմ անդրադառնալ:

Նաև զգուշացնեմ, որ հոդվածը գրում եմ բավականին բարձր տաքության պայմաններում, ու գրական ոճի մասին դժվար թե կարողանամ հոգալ: Այնպես որ, չզարմանաք, եթե լրիվ լուրջ մասերը խառնվեն բացահայտ սարկազմի հետ:

Շուշան Պետրոսյանին ես չեմ սիրում, ու դա գաղտնիք չի: Ի սկզբանե չէի սիրում որպես երաժիշտ իր բռի, անմշակ, ականջին տհաճ ձայնի ու վատ երգացանկի համար: Հետո, երբ մեծացա, չսիրելու այլ պատճառներ էլ հայտնվեցին:

Շուշան Պետրոսյանին չհամարելով մտավորական (երկրի մտավոր կյանքին մասնակցող անձ), ես նրան երբեք հիմար չէի անվանի: Շուշանն ունի թեկուզ ոչ ինտելեկտուալ, բայց կենցաղային դատողության իր չափը, որն իրեն միշտ օգնել է տորթի իր կտորը պոկել: ՍՍՀՄ-ի ժամանակ ինքը երգում էր հերոսական կոմսոմոլ տղայի մասին.

Անկախացումից հետո կոմսոմոլ տղաներն էլ մոդա չէին, մեծ ձուկը Վազգեն Սարգսյանն ու «հաղթանակած հայոց բանակն» էին (ներեցեք հեգնանքս, այն ուղղված չի կռված տղերքին, այլ Վազգեններին, Մանվելներին և այլոց, ովքեր ուրիշների արժանիքների հաշվին պաշտոն ստացան ու իրենց «հաղթանակած հայոց բանակ» հռչակեցին): Պետք էր երգել հայ զինվորի ու մեծն հզոր հայրենիքի մասին: Ժողովուրդն այդ ժամանակ դեռ հույս ուներ, որ ամեն ինչ լավ է լինելու, ու երևի Շուշանի երգերը ոգևորում էին մարդկանց: Վազգենականներին այդ երգերը նաև ձեռնտու էին, և այդ պես նա հայտնի դարձավ որոշ շրջաններում որպես «ՀՀ ՊՆ կից երգի-պարի ծանր հրետանային գումարտակ»:

Հետո Վազգեն Սարգսյանն էլ, մեղմ ասած, արդեն ակտուալ չէր, իսկ ջրի վրա մնալ պետք էր: Արդյունքում, երբ երգելն էլ մոդայից դուրս եկավ, 2012 թվականից Շուշան Պետրոսյանը դարձավ իշխող Հանրապետական կուսակցության պատգամավոր: Վստահ եմ՝ Շուշան Պետրոսյանը կամ ասել է, կամ կասեր, որ «Ազգային ժողովում ժողովրդի ներկայացուցիչը լինելու համար ժողովրդի սրտից դուրս եկած հայրենասեր լինելը բավական է» կամ նման այլ դատարկ խոսք: Անձամբ ինձ եթե պատգամավորական մանդատ առաջարկվեր, ես կասեի, որ ես չունեմ որակավորում օրենսդիր մարմնի անդամ լինելու համար: Սա էլ է այն կետերից, որոնք ինձ թույլ չեն տալիս «Շուշան Պետրոսյան» ու «մտավորական» բառերն իրար հետ ուղիղ կապով կիրառել:

Ու, բնականաբար, ցանկացած առողջ դատողությամբ մարդ, եթե ցանկանար ժողովրդի շահերը ներկայացնել, կգիտակցեր, որ ինքը ներկայացնում է քաղաքական ուժ, ում վրա ծանրացած են ընտրակեղծիքներ, քաղաքական հալածանքներ, մարտի 1-ի զոհերը, և այլն: Դուք բոլորդ սա գիտակցում եք: Ես կարծում եմ, Շուշան Պետրոսյանը նույնպես: Բայց երևի «պատգամավորական մանդատ» արտահայտությունը չափազանց գրավիչ, «արժանի պարգև» է հնչում: Ի միջի այլոց, պարգևների մասին.

• 1993 թ. գլխավոր մրցանակ («Շարմ Շոու» միջազգային փառատոն),
• 1996 թ. «Տարվա լավագույն երգչուհի» («Ասուպ» մրցանակաբաշխություն),
• 2000 թ. «20-րդ դարի հայ աստղ» («Աստղ» փառատոն),
• 2000 թ. «Լավագույն կին կատարող» («Անուշ» մրցանակաբաշխություն, ԱՄՆ),
• 2004 թ. «Անկախ Հայաստանի լավագույն ձայն» («Կռունկ» փառատոն),
• 2009 թ. «Դիվա» մրցանակ (երգի ամենամյա փառատոն, ԱՄՆ)

Դուք հետևու՞մ եք/էիք վերոհիշյալ մրցանակաբաշխություններին: Վախենամ՝ դրանց մեծ մասին հետևում է միայն մի նեղ, սովետից մնացած ու հետո համալրված մասսա, որն իրեն «հայ մտավորականություն» է հռչակել առանց մեր համաձայնության: Մեկ էլ մրցանակ տվողները:

Ինչպե՞ս է Շուշան Պետրոսյանը վերաբերվում իր պարգևներ vs խիղճ կոնֆլիկտին. երբ «Տաշիր-2011» մրցանակաբաշխության ժամանակ իրեն էլիտար շենքում բնակարանի սերտիֆիկատ տրվեց, ու աղմուկ բարձրացավ, որ այդ «խիստ հայրենասեր, երկրի ցավով տապակվող» աստղերը կարող էին ամեն բնակարանի արժեքով գոնե մեկ ընտանի բնակարանով ապահովել աղետի գոտում, Շուշան Պետրոսյանը հայտարարեց, որ նա «այդ բնակարանը վաստակել է իր աշխատանքով»: «Նման անկիրթ վերաբերմունք ես դեռ չեմ տեսել,- ավելացրեց նա:- Երբ մենք բարեգործությամբ ենք զբաղվում, ոչ ոք այդ մասին չի խոսում, սակայն, երբ մեզ նվիրատվություն են անում, դա դառնում է օրվա գլխավոր թեման: Մարդրկ կարող էին մի փոքր ուրախանալ, որ հայ էստրադայի աստղերը նման ուշադրության արժանացան»: Դրան հաջորդեցին պակաս հաճելի արտահայտություններ: Ընդհանրապես, Շուշան Պետրոսյանի պրեսսայում հայտնված, ենթադրում եմ՝ խմբագրած լեքսիկոնը հետաքրքիր է: «Չուշկա», «ովքեր որ խոսում են, ի՞նչ են արել այս երկրի համար» (Տաշիր-2011), «ռուսերեն մի բառ կա՝ заткнитесь» (Եվրատեսիլ-2011-ի Էմի անվամբ հայտնի երգչուհու երգի հասցեին հնչած քննադատության մասին), և այլն:

Անձամբ ես սրանից հետևություն եմ անում, որ պատգամավորական մանդատն էլ է Շուշան Պետրոսյանի համար «աշխատանքով վաստակած պարգև», ու ոչ թե աշխատանք ու պարտավորություն՝ ներկայացնել ընտրողների շահերը: Չնայած «ՀՀԿ համամասնական ցուցակ» ու «ընտրող» բառերը մի քիչ իրար հետ լավ չեն հնչում, իհարկե:

Իհարկե, կա նաև շատ հարմար մանրուք՝ Շուշան Պետրոսյանի ամուսինը ՀՀ ոստիկանության կազմակերպված հանցագործությունների դեմ պայքարի բաժնում է/էր աշխատում ու ուներ բավականին զվարճալի հոբբի, այն է՝ մարդկանց ծեծել, ձեռնաշղթաներ հագցնել ու բերանքսիվայր քարշ տալ Կարապի լճից մինչև Ազատության հրապարակ: Միանգամից դեմոտիվացնում է չհամաձայնել Շուշան Պետրոսյանի հետ:

Գանք-հասնենք վերջին դեպքերին: Մի աղջիկ խոսում է, ինչքան հասկացա, նրանից, որ հենց ՊՆ-ն, ՀՀԿ-ն ու Սեյրան Օհանյանն են ուղղակի մեղք կրում սահմանի վրա մեր զոհերի համար ու որ ցավակցություններն այդ նույն մարդկանց կողմից, մեղմ ասած, անկեղծ չեն հնչում ու ոչ մեռածներին հետ կբերեն, ոչ էլ նոր զոհերից կօգնեն խուսափել: Ես այս հարցի շուրջ մի անգամ արդեն արտահայտվել եմ, այն է՝ զոհերը երբեմն անխուսափելի են, բայց, մեր իրավիճակում, իրենց զգալի մասից կարելի էր խուսափել, եթե համապատասխան քայլեր արվեին, ու ես չեմ տեսնում, որ այդ քայլերն արվեն: Որոշ մարդիկ կհարցնեն՝ իսկ ինչու՞ ես պետք է տեսնեի դա: Իհարկե, ես պետք է լսեմ Շուշան Պետրոսյանի երգերը հզոր հայրենիքի ու անպարտելի հերոս հայ զինվորի մասին ու հանգիստ քնեմ գիշերները: Հակառակ դեպքում...

«Լսի, այ լակոտ, գրածներդ կարդացի: Ուշադիր լսի, չհամարձակվես այդ գարշելի երախդ բացել ու նման էժան ու հավուղեղ մակարդակի արտահայտվել Երկրիս, մեր բանակի, մեր Պաշտպանության նախարարի մասին, ուշադիր լսի, աչքերդ կհանեմ, ու ոնց ուզում ես արձագանքի, լակոտ, կրկնում եմ` աչքերդ կհանեմ»:

Մտավորական, վաստակավոր արտիստ, ԱԺ պատգամավոր, հայրենասեր, կին, բազմաթիվ մրցանակների հաղթող: Այս ամենին կարող եմ նաև ավելացնել՝ հռետորական արվեստի հանճար: Իհարկե, դեռ շատ կա մինչև «կբռնաբարեմ», «ականջները կկտրեմ», «ղալաթ ես անում այ չատլաղ» կամ այլ իրոք ցնցող ելույթները, որ ունեցել է հայոց Ակրոպոլիսի օրատոր-փիլիսոփաների սերուցքը: Բայց եկեք հիշենք, որ Շուշան Պետրոսյանը դեռ նոր է սկսել իր պատգամավորական կարիերան ու մի օր կհասնի ու կհաղթի իր մրցակիցներին: Մի օր նա միգուցե նույնիսկ կանգնի Գալուստ Սահակյանի հետ նույն բեմի վրա՝ որպես հավասար: Ավելիի մասին ես վախենում եմ նույնիսկ երազել:

Ու հանկարծ տեղի է ունենում անթույլատրելին. մարդիկ, ովքեր դժբախտություն ունեն բիգուդիներ կրել, ավելին, առանց որևէ ամոթի դոլմա են փաթաթում, համարձակվում են քննադատություն հնչեցնել հայ մտավորականության ու ֆեյսբուքյան հռետորաբանության ծաղկի դեմ: Ով հայրենիքի համար ամբողջ կյանքը երգել է: Իհարկե, ոչ մի դոմիկում ապրող մարդու փորն իր երգը չի լցրել, ոչ մի անապահով ընտանիքի երեխայի կրթություն չի տվել, ու ընդհանրապես, օբյեկտիվ չափանիշներով, ոչ մի բան իրենից չի ներկայացնում ու դժվար մի տաս տարուց ուզենք հիշել դրա մասին առանց ամոթի, բայց փոխարենը դալբայոբություն հայրենասիրություն է ներարկել մի ամբողջ սերնդի: Մնացածն էական չի:

Կորչե՛ն բիգուդիները: Վառե՛լ դոլման: Հանե՛լ աչքերը բոլոր լակոտների:

Վարագույր:

Ռուսամոլների քլնգոց (ու լիքը տնտեսական գրաֆիկներ)

Կցանկանայի անդրադառնալ մեր սիրելի ռուսամոլների տեսակետին, թե ՌԴ-ն տարածաշրջանում ՀՀ ամենակարևոր ու անփոխարինելի գործընկերն է: Եկեք հասկանանք, որ եթե Եվրոմիությունն ու ԱՄՆ-ն դադարեցնեն ՀՀ տարածքում իրենց համագործակցության ու ֆինանսավորման ծրագրերը, Հայաստանը կվերադառնա քարի դար: Ընդ որում, ԵՄ-ն ու ԱՄՆ-ն բոլոր հիմքերն ունեն դա անելու համար՝ ԵՏՄ մտնելուց հետո ՀՀ-ն դադարել է արևելյան համագործակցության ծրագրի պրիորիտետային տարածք լինել: Հիմա Իրան-Արևմուտք հարաբերությունների կարգավորումն անհամեմատ ավելի կարևոր է: Ու ոչ ոք, ոչ ռուսամոլները, ոչ էլ ուրիշներն իրավունք չեն ունենա մեղադրել ԵՄ-ն ու ԱՄՆ-ն: Իրենք մեզ ոչինչ պարտք չեն, ի վերջո: Մյուս կողմից, չմոռանանք, որ երկրում տեղի ունեցող իրավական և այլ չարաշահումների դեմ էլ արևմուտքը հանդիսանում է զսպող գործոն այն դեպքում, երբ ժողովրդավարության վիճակը Ռուսաստանում նույնիսկ Հայաստանից ավելի աղետալի վիճակում է:

Իսկ հիմա հիշեցրեք ինձ, ո՞րն էր վերջին ծավալուն ֆինանսավորման ու զարգացման ծրագիրը, որը կատարվել է ՌԴ ֆինանսավորմամբ ու կազմակերպմամբ: Ի՞նչ դրական մասնակցություն է ունեցել ՌԴ-ն ՀՀ զարգացմանը:

• Նույնիսկ ՀՀ Տարածքային կառավարման և արտակարգ իրավիճակների նախարարության կայքը ստեղծվել է USAID համագործակցությամբ.
  http://mta.gov.am/
• Սա USAID-ի Հայաստանում իրականացված ծրագրերի էջն է.
  http://www.usaid.gov/armenia
• Սա ԵԱՀԿ Երևանյան գրասենյակի էջն է.
  http://www.osce.org/yerevan
• Սա Եվրոպական Հանձնաժողովի (ԵՄ գործադիր մարմինը) Հայաստանի հետ համագործակցության էջն է.
  http://ec.europa.eu/europeaid/countries/armenia_en
• Սա Heifer International-ի Հայաստանում սովի դեմ պայքարի ծրագրի էջն է.
  http://www.heifer.org/armenia/

Կարելի է լիքը նման օրինակներ բերել: Պատկերացրեք Հայաստանն առանց այս բոլոր ծրագրերի:

Իսկ հիմա եկեք տեսնենք ՀՀ իրական տնտեսական վիճակը (մինչև վերջին ճգնաժամը, ցավոք): ՀՀ ՀՆԱ-ն 2013 թ. տվյալներով կազմել է 10.43 միլիարդ դոլար: Ստորև բերվում է ՀՀ արտաքին պարտքի փոփոխությունն ըստ տարիների (մլն. ԱՄՆ դոլարներով).

Սա էլ ՀՀ պետբյուջեի դեֆիցիտն է 1996-2015 թթ. (պետբյուջեի դեֆիցիտը նշանակում է, որ պետությունն ավելի շատ փող ծախսում է, քան ստանում, ինչի հաշվին կուտակում է պարտքեր, % ՀՆԱ),

0,7%-ը եղել է նվազագույն դեֆիցիտը, գրանցվել է 2009 թ.: Մնացած դեպքերում, մեր իշխանությունները շարունակել են տապալել ՀՀ տնտեսությունն ու ամեն տարի բացասական, դեֆիցիտով բյուջե են գրանցել:

 Սա ՀՀ պետբյուջեի արժեքն է 1997-2014 միջակայքում՝ մլրդ. ՀՀ դրամով արտահայտված.

ՀՀ պետբյուջեի արժեքը 2014-ին կազմել է մոտ 194 միլիոն 31 հազար 680 ԱՄՆ դոլար: ՀՀ արտաքին պարտքը 2014-ին կազմել է 3 միլիարդ 825 միլիոն 50 հազար ԱՄՆ դոլար: ՀՀ ՀՆԱ-ն 2014 թ. կազմել է 10 միլիարդ 430 միլիոն ԱՄՆ դոլար:

Հիշեցնեմ. ինչքան մեծանում է ՀՆԱ/արտաքին պարտք հարաբերությունը, այնքան մեծանում են պարտքի տոկոսները, որոնք պետք է վճարի պետությունը: Ընդ որում, ՀՆԱ-ի միայն մի մասը՝ հարկերն են պետությանը հասանելի այդ նպատակով, այնպես որ, իրավիճակը միշտ ավելի վատ է, քան թվում է: Երբ ՀՆԱ/արտաքին պարտք հարաբերությունը մոտենում է 1-ի, կամ դառնում ավելի ցածր (արտաքին պարտքը գերազանցում է ՀՆԱ-ն), գործնականում պետության ամբողջ եկամուտը սկսում է ծախսվել պարտքի տոկոսների վճարման վրա, ինչը բերում է դրամական միավորի արժեզրկման (Հունաստանի օրինակը) ու տնտեսության տոտալ կոլլապսի: Սա ՀՀ ՀՆԱ փոփոխությունն է 1996-2015 միջակայքում, մլրդ. ԱՄՆ դոլարով.

Հիմա նորից բարձրացեք ու համեմատեք արտաքին պարտքի աճի դինամիկայի հետ: Տեսնու՞մ եք, մոտավորապես ուր ենք մենք շարժվում:

Ահա թե ինչ ի նկատի ունեմ, ասելով, որ առանց արտաքին ստաբիլիզացնող գործոնների, զարգացման ու համագործակցության ծրագրերի մենք կվերադառնանք քարի դար: Սա պարզապես հռետորաբանական պնդում չէր, այլ ՀՀ տնտեսական վիճակի որոշ գնահատման արդյունք: Միջազգային տնտեսագիտության մասնագետն, իհարկե, ավելի խորը ու մանրամասն կարող էր ներկայացնել իրավիճակը, ռիսկերն ու հեռանկարները: Բայց, ինչպես տեսնում եք, նույնիսկ անզեն աչքին է տեսանելի, որ Հայաստանի տնտեսական վիճակը չափազանց փխրուն է: Իշխանությունները վարում են սխալ տնտեսություն ու կուտակում պարտքեր: Բյուջեն ամեն տարի դեֆիցիտով է: ՀՆԱ/արտաքին պարտք հարաբերությունը կազմում է մոտ 2,727, այսինքն՝ արտաքին պարտքը կազմում է ՀՆԱ մոտ 36,37%-ը: Եթե հարաբերությունը մոտենա 1-ի, այլ խոսքերով՝ %-ը մոտենա 100-ի, մեզ սպասում է տոտալ տնտեսական ճգնաժամ, ՍՍՀՄ քանդվելուց հետո ռուբլու արժեզրկման կարգի արժեզրկում, գնաճ, կոլլապս: Ու, ի տարբերություն Հունաստանի, մենք ԵՄ անդամ չենք, ու մեր «ռազմավարական դաշնակից» Ռուսաստանն ինքը գտնվում է տնտեսական ճգնաժամում: Մեզ ոչ ոք հենց այնպես bail-out չի անի:

Հուսով եմ՝ այս ինֆորմացիան կանցնի մեր ռուսամոլ բարեկամների գլուխների հաստ կեղևներից ու կստիպի ուղեղի ծալքերին մի քիչ աշխատել:

Նեմցովի սպանության կոնտեքստը. քաղաքական սպանությունները Պուտինի օրոք

Ներողություն եմ խնդրում ուշացած գրառման համար՝ այն հետաձգում էի, քանի որ պլանավորում էի լրատվամիջոցների միջոցով հրապարակել: Բայց քանի որ դա հետաձգեց, որոշեցի տեղադրել այստեղ, քանի դեռ այն չի կորցրել իր ակտուալությունը:

2015 թվականի փետրվարի 27-ը նշանավորվեց Մոսկվայի կենտրոնում՝ Մոսկվա գետի մեծ կամրջի վրա ռուս ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Բորիս Նեմցովի սպանությամբ: Կամուրջը գտնվում է Կրեմլի անմիջական հարևանությամբ՝ ուղիղ արևելյան կողմում: Նեմցովը ՌԴ նախկին փոխվարչապետ էր ու, Վլադիմիր Ռիժկովի ու Միխաիլ Կասյանովի հետ միասին, ղեկավարում էր ռուսական ընդդիմադիր РПР-ПАРНАС կուսակցությունը:

Ցավոք, սա ոչ առաջին, ոչ էլ, կարծում եմ, վերջին դեպքն էր Պուտինյան ռեժիմի օրոք իրականացված քաղաքաքական սպանություններից: Այս հոդվածը նպատակ ունի ի մի բերել Նեմցովի սպանությանը նախորդած կոնտեքստն ու նախորդ աղմկահարույց քաղաքական սպանությունները:

Նախ՝ վերհիշենք, որ 1999 թ. օգոստոսի 19-ին Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ Պուտինը նախագահ Բորիս Ելցինի կողմից նշանակվել է ՌԴ փոխվարչապետ, նույն օրը վերանշանակվելով Վարչապետ: Ու, նորից նույն օրը, Բորիս Ելցինը հայտարարեց, որ Պուտինին ցանկանում է տեսնել որպես իր հաջորդ նախագահ: Պուտինի նախարարների կաբինետի կազմը որոշեց ոչ թե ինքն, այլ նախագահի ադմինիստրացիան: 1999 թ. դեկտեմբերի 31-ին Ելցինն անսպասելիորեն հրաժարական տվեց, ու Պուտինը, ՌԴ Սահմանադրության համաձայն, դարձավ ՌԴ գործող նախագահ: Նույն օրը Պուտինը ստորագրեց իր առաջին նախագահական հրամանագիրը՝ «ՌԴ նախկին նախագահի ու նրա ընդանիքի անդամների համար երաշխիքների մասին»: Ըստ հրամանագրի, պաշտոնաթող նախագահի ու նրա մերձավորների նկատմամբ չէին հարուցվելու կոռուպցիայի մեղադրանքներ: 2000 թ. փետրվարի 12-ին հրամանագիրը փոխարինվեց նույն պարունակությամբ ֆեդերալ օրենքով:

Ընդդիմադիր կոնֆորմիզմ

Երբեք չեմ հասկացել, թե ինչպես կարող է մեկը հույս ունենալ, թե միտինգներով ու լոզունգներով սահմանափակվող քաղաքական պայքարը բացի նոր միտինգներից ու լոզունգներից ուրիշ արդյունքի կարող է բերել:

Եթե նույնիսկ ամբողջ պասսիվ, չկողմնորոշված մասսան դուրս գա փողոց, Սերժը չի ասելու՝ լավ, ժող, կներեք, ես սխալ էի, իշխանությունը ձեզ, ու ցրվենք տներով: Սերժը կարող է լավագույն դեպքում այնքան ժամանակ անտեսել այդ մարդկանց, մինչև իրենք հոգնեն ու գնան տներով: Վատագույն դեպքում կարող է բերել էսկալացիայի, քանի դեռ իր համար վտանգավոր մասսա չի հավաքվել, տրորել այդ շարժումն, ահաբեկել ու ցրել:

«Մենք զոհեր չենք ուզում» տեսանկյունը գեղեցիկ է հնչում, մինչև փորձում ես հասկանալ, թե այն իրականում ինչ է նշանակում. «մենք գիտենք, որ ինչքան ավելի մեծ վտանգ ներկայացնենք ռեժիմի համար, այնքան ռեժիմը ստիպված է լինելու ավելի կտրուկ ու բռնի քայլերի գնալ մեր նկատմամբ: Դրա համար մենք ռեժիմի համար կներկայացնենք փոքր, բայց կայուն վտանգ, ոչ այնքան ռեալ, որ ռեժիմը մեր դեմ կոշտ քայլերի գնա, բայց, համենայն դեպս, կպայքարենք հանուն պայքարելու ու խիղճներս մաքուր կլինի»: Ի՞նչ է սա, եթե ոչ հասարակ քաղաքական կոնֆորմիզմ. մենք գիտակցաբար կտապալենք օպոզիցիոն շարժումը, ռեժիմի հետ լուռ պայմանավորվածությամբ, ինչի փոխարեն ռեժիմը մեր վրա չի կրակի:

Նման ընդդիմությունն անվանում են համագործակցող (cooperative): Այն կանխատեսելի է, անատամ, միգուցե տհաճ ռեժիմին, բայց ոչ ավելին: Նման ընդդիմությունից չի կարելի սպասել հաղթանակ, երբեք: Ու նման ընդդիմությունը, բնականաբար, իր մեղքերը բարդելու է մարդկանց փոքրաթիվ կամ պասիվ լինելու վրա, ռեժիմի քրեաօլիգարխիկ լինելու վրա և այլն: Բայց այս մարդիկ երբեք ու ոչ մի հանգամանքներում չեն գնալու մինչև վերջ:

Իրականում այս ընդդիմությունը ռեժիմի լավագույն ընկերն է, նամանավանդ երբ փորձում է մոնոպոլիզացնել արմատական ընդդիմության իր դերը:

Իսկ ռեժիմը Սերժը հո չի: Սերժը, հնարավոր է, ինքը վաղուց հրաժարական տված լիներ, եթե կարողանար: Չէ, Սերժին ովքեր դրել են իշխանության գլուխ, ու նրա միջոցով կառավարում են երկիրը՝ լինեն դա տեղական, թե ռուսական քրեաօլիգարխիկ ուժերը, իրենք էլ Սերժից պահանջելու են մնալ իշխանության գլուխ: Որովհետև Սերժն իրենց մարդն է: Մի քիչ թպրտա՝ ինչպես պահում էին, այնպես էլ կվռնդեն:

Մյուս կողմից՝ ընդդիմության ներքին կոնֆլիկտներն ինձ ընդհանրապես անհասկանալի ու աբսուրդ են թվում: Կարծես մազոխիստների մրցույթ լինի, որտեղ մի քանի քաղաքական ուժեր պայքարում են ամենաանարդար հալածվածի էքսկլյուզիվ դերի համար: Նամանավանդ երբ իրենցից ոչ մեկը իշխանության հասնելու ոչ մի ռեալ ուղի չի կարող նշել, բայց կարող է նշել հազարավոր պատճառներ, թե ինչու են մնացած ընդդիմադիր ուժերը պակաս ընդդիմադիր, քան ինքը: Միանգամից սա է միտքս գալիս.

Մյուս կողմից, ոչ ոք չունի քաջություն օրինակ վերցնելու հաջողության հասած ազատագրական շարժումներից ու նրանց հաջողություններից ու սխալներից օգտվել: Բազմիցս բերել եմ Մայքլ Քոլինսի օրինակը. Իռլանդիայի ազատագրման շարժումը հաջողության հասավ միայն նրա շնորհիվ, որ Քոլինսը չենթարկվեց հեղափոխական կառավարության իշխանությանը՝ թույլ տալ, որ իրենց ձերբակալեն, ժողովրդի դժգոհությունը հարուցելու նպատակով: Փոխարենը ինքը թաքնվեց, իսկ հետո սկսեց ընդհատակյա պարտիզանական պայքար: Ու, արդյունքում, այդ պայքարն ազատեց Իռլանդիան, բացի Ուլստերից, Բրիտանական իշխանությունից:

Իհարկե, մեզ մոտ այդ մոդելն ավելի դժվար կլինի կիրառել, քանի որ չկա միջազգային կոնֆլիկտ ու շատ ավելի դժվար ու ինչ-որ տեղ անհեթեթ է պարտիզանական պայքար անց կացնել մի երկրում, որտեղ բոլորն իրար ճանաչում են: Բայց Քոլինսի առնվազն գաղափարը, որ պետք է մերժել պասիվ «ձերբակալեն մեզ՝ մարդիկ իմանան, թե իրենք ինչ վատն են», «ծեծեն մեզ՝ մարդիկ իմանան, թե իրենք ինչ վատն են», շատ արժեքավոր դաս է. մարդիկ շատ լավ գիտեն, թե ռեժիմն ինչ վատն է: Պետք է մտածել ռեժիմն իշխանությունից վռնդելու, ոչ թե ռեժիմի նկատմամբ moral high ground ձեռք բերելու մասին:

Ահա թե ինչու եմ ես ինձ 2013-ից հետո զգալի չափով առանձնացրել ներկայիս ընդդիմադիր շարժումներից. իմ տեսանկյունից, իրենք ոչ մի տեղ չեն գնում: Պետք է այլընտրանք այս ամենին: Կոշտ, կոնֆորմիզմից զուրկ, մինչև վերջ գնալու պատրաստ այլընտրանք, ու խոսքը նույնիսկ Շանթի «ես բանտ կնստեմ ձեր մեղքերի համար» տարբերակն ընդունելի չի: Պիտի լինի իրատեսական ուղի, որը ռեժիմին կզրկի իշխանության իր լծակներից ցանկացած գնով:

Արձագանք Epress-ի ի փառս մեծն դիսսիդենտ Հայրիկյանի հոդվածի

Հատուկ նրանց համար, ում դեռ տեղ չի ասել, թե որտեղից է գալիս Պարույր Հայրիկյանի նկատմամբ ծաղրը: Որովհետև Epress-ի ռուսախոս հոդվածագիր Յուրի Մ.-ն արդեն քիչ էր մնում՝ ապացուցեր, թե իրոք «անկախության սիմվոլի» վրա են մարդիկ ծիծաղում:

Խնդիրը ոչ թե Հայրիկյանի գաղափարներն ու ներկայիս պրո-եվրոպական դիրքորոշումն են, այլ նրա գաղափարների, արարքների ու ամբիցիաների կոմեդիայի մակարդակի հասնող անհամապատասխանությունը: Մինչև 1996 թվիը Պարույր Հայրիկյանն ուներ որոշակի քաղաքական կշիռ: 96-ի կեղծված ընտրությունների դեմ ցույցերի ընթացքում ԱԺ շենքում իր վարքն իրեն կործանեց որպես քաղաքական գործիչ (մոտավոր տեքստը՝ ինձ մի խփեք, ես իրենց հետ կապ չունեմ):

Հետագա կործանմանը նպաստեց իր բոլոր օպոնենտներին ԿԳԲ-ի գործակալ լինելու մեջ մեղադրելու փաստը: Համաձայն չե՞ս ինձ հետ, չե՞ս սիրում ինձ, ուրեմն ԿԳԲ-ի գործակալ ես:

Հետագայում Հայրիկյանի բոլոր արարքները հիշեցնում էին կամ հանրային ուշադրության արժանանալու փորձեր, կամ այդ ուշադրությունն իմիտացնելու փորձեր:

Սահմանափակվենք հանրությանը լավ հայտնի ու ոչ շատ վաղեմի փաստերով:

2013-ի նախագահական ընտրություններին արդեն ոչ մեկին չհետաքրքրող Պարույր Հայրիկյանի դեմ կատարվում է տարօրինակ անվտանգ մահափորձ, որի մեջ մեղադրվում է մեկ այլ աննշան, երևի մարդկանց զվարճացնելու համար մեջ գցված թեկնածու: Փոխանակ պահանջելու, որ ընտրությունները հետաձգվեն, Պարույր Հայրիկյանը վերցնում է Առողջապահության նախարարության (իմա՝ Սերժիկի, դե ֆակտո) բյուջեից հատկացրած երեսուն արծաթը 20,5 մլն դրամն ու գնում Հոլանդիա բուժվելու: Դիսսիդենտները, նշեմ, ընդհանուր դեպքում հալածվում ու լռեցվում են պետության կողմից, ոչ թե պետության հաշվին գնում Հոլանդիա:

2014-ին այս քաղաքական գործիչը սկսում է իր անվան հետ ասոցացնելով հեղինակազրկել պրո-եվրոպական տեսանկյունը: Խնդիրն ինչ է. երբ հարցը վերաբերում է ընդամենը մի սոցիալական խավի խնդիրներին, այդ հարցով ցույցը կարող է բազմամարդ չլինել՝ խավի փոքրաթիվ կամ քաղաքականապես ոչ ակտիվ լինելու պատճառով, բայց երբ մեկն իրեն հայտարարում է անկախության սիմվոլ, ազգային ու պետական մասշտաբի լիդեր, դա պետք է հաստատվի. չես կարող ինքդ քեզ սիմվոլ հայտարարել, քեզ պետք է այդ սիմվոլը դարձնի քո մեջքի հետևում կանգնած ժողովուրդը: Ինձ մոտ այն տպավորությունն է, որ Հայրիկանն իրեն ինչ-որ բանի սիմվոլ է հայտարարում՝ «մեկ էլ տեսար, հավատացին» սկզբունքով: Սան Ֆրանցիսկոյում, որտեղ խոտն ավելի կանաչ է, վիճակն էլ պակաս լուրջ, իրեն մեծահոգաբար կանվանեին էքսցենտրիկ:

Ու հիմա հայտարարում է հացադուլ՝ նախագահի հրաժարականի պահանջով: Օրեկան մի ժամ հացադուլ, որն, իր խոսքերով, կընդհատի, երբ այն սկսի առողջության վրա վատ ազդել: Տպավորություն ունեմ, որ այս մարդը մեզ պարզապես ծաղրում է:

«Հայաստանի ամենահայտնի դիսսիդենտը», չէ մի:

Հայաստանի իսկական դիսսիդենտները ԼՏՊ/ՌՔ/ՍՍ շրջաններում երկրից քաղաքական նկատառումներով վտարված (չէ, Վարպետյան, քո նացիստական շայկայի մասին չի խոսքը) անձինք են, քաղբանտարկյալ դարձած ու հանդիսացող անձինք (Շանթ Հարությունյանի ու իր ընկերների օրինակի վրա), մարդիկ, ում ազատ խոսքը սահմանափակվում է սաքուլիկների ու ոստիկանության բռնությամբ: Մարդիկ, ում նկատմամբ կեղծ, կողմնապահ դատական ընթացք է կազմակերպվում (Վարդան Պետրոսյանի օրինակի վրա)՝ նույն քաղաքական նկատառումներով:

Եթե Հայրիկյանը ցանկանում է իր սովետի ժամանակ դիսսիդենտ եղած լինելով սեփականացնել Հայաստանի համար պայքարող բոլոր մարդկանց վաստակը, ապա ասեմ, որ միակ պատասխանը, որ նա կստանա, ծաղրն է: Ու դա լրիվ նորմալ ու արդարացի է:

Լրացում.  ընթերցողներս նշեցին, որ ես սխալմամբ Epress կայքի փոխարեն գրել էի eMedia կայքի անունը: Անուշադրության սխալս ուղղված է, հուսով եմ՝ eMedia-ն շատ չի նեղանա:

... որտեղ տեսնում ենք, որ ոչնչությունները կոմպլեմենտար են

Գցեք մի սենյակ սեփական նշանակալիության զգացողության մեծության մանիայով, բայց լրիվ անընդունակ ոչնչություններ: Կտեսնեք, թե ինչպես են նրանք իրար էգոները շոյելով սեփական նշանակության իլյուզիա ստեղծում ու ինչ ագրեսիայով են վերաբերվում իրենց իրականություն վերադարձնելու փորձերին: Դրանից մի քայլ այն կողմ իրենց Նապոլեոն ու Հիսուս համարողներն ու Կոելիոյի/Ռիչարդ Բախի/Հարուկի Մուրակամիի ֆանատներն են:

Միանգամից հասկանում ես Հուլիոս Էվոլայի՝ պոպուլիզմի ժխտումն ու էլիտիզմի գաղափարների հակված լինելը: Հասկանում ես Հեսսեի միզանտրոպիան: Հասկանում ես Նիցշեի մարդկանց Übermensch-երի, միջակությունների և Untermensch-երի բաժանելը:

Ոչ մի ավելի վտանգավոր բան չկա, քան Untermensch-երի՝ ոչնչությունների ամբոխը: Իրենք ունեն ակտիվ ու պասիվ ագրեսիվ միջոցների ամբողջ հավաքածու՝ իրենց սեփական մանրության մասին հիշեցնողներին իզոլացնելու ու ոչնչացնելու համար: Երբ ուրիշ միջոց չի մնում, իրենք դառնում են եղաններով ու ջահերով զինված վհուկներ որսացողների ամբոխ:

Ընդհանուր առմամբ, Untermensch-ների իրար շոյելը հիշեցնում է փոխադարձ մաստուրբացիա:

Իրենց ու կոնֆորմիստների հաշվին է, որ մենք ունենք Հիտլեր, Ստալին, Պուտին, Սաշիկ, Քոչարյան և այլն:

Ի միջի այլոց, Քոչարյանի մասին: Եթե Քոչարյանի հանցագործություններն արդարացնում եք դրանց զոհերի նկատմամբ ձեր բացասական վերաբերմունքով, ձեզ հիշեցնեմ, որ Քոչարյանը ձեր վերաբերմունքի վրա թքած ունի, ու եթե դուք իր իշխանությանը սպառնալիք ներկայացնեք, նա չի նայի ձեր՝ ձեր կարծիքով շատ լավ ու հիանալի անձնավորություն լինելուն ու ձեր վրայով էլ կփորձի նույն կերպով քայլել: Եթե պատրաստվում եք հաշտվել նրա վերադարձի հետ կամ նույնիսկ աջակցել դրան, Քոչարյանի նախորդ ու սպասվող արարքների արյունն անձամբ ձեր ձեռքերի վրա է, ներառյալ նաև այն ամենն, ինչ ձեզ հետ կարվի:

Բանակի տոնի ու դեմագոգիայի մասին

Այսօր հայկական բանակի տոնն է: Որտեղ հայ երիտասարդությունը գնում է մեռնելու՝ ոմանք ֆիզիկապես, ոմանք հոգեպես: Որտեղ բանտային բարքեր են տիրում: Որտեղ մարդկանց ստիպում են ՀՀԿ-ին ընտրել, հրամայում են կնքվել, կոտրում են հոգով, որ եթե պետք լինի, ժողովրդի վրա կրակեն:

Այսօր հայաստանում դեմոկրատիայի կորստի համար պատասխանատուներից մեկի՝ Վազգեն Սարգսյանի տոնն է: Ով ասել է՝ «ուզում են՝ հարյուր տոկոսով դեմ քվեարկեն, մեկ է՝ նախագահը սա [ԼՏՊ] է լինելու»: Այսօր գեներալ Մանվելի տոնն է: Այսօր դոդի ու լֆիկի օբեկտների պաշտպանության տոնն է: Այսօր Շուշան Պետրոսյանի տոնն է:

Այն տղերքն, ովքեր մահացել են մեր չունեցած ապագայի համար, ովքեր արյուն են թափել ու հիմա կամ սոված են, կամ նստած: Արդյո՞ք սա տոն է իրենց համար: Արդյո՞ք սա տոն է այն ծնողների համար, ում երեխան մահացել է սպաների ոչ կոմպետենտությունից, բժշկական կաշառակեր կոմմիսիաների հաշմանդամին անգամ առանց կաշառք չազատելուց: Արդյո՞ք սա տոն է երեխա կորցրած ծնողների համար, ում բողոքը դիմավորել են ոստիկանական դագանակով:

Ազատամարտիկներին ու երկիրը պաշտպանող ու պաշտպանած մարդկանց ես ամեն օր եմ պատրաստ հարգել: Բայց լինել մասը իշխող հանցագործ, խաղաղ վիճակում մահացած ամեն երեխայի արյունն իր ձեռքերի վրա կրող քրեաօլիգարխիկ համակարգի պրոպագանդային ու դեմագոգիային չեմ պատրաստվում:

Խաղաղ ժամանակ իրենց երեխաներին բանակում կորցրած ծնողներն այսօր Օպերայի մոտ բողոքի ակցիա էին անում: Դիմավորեցին ոստիկաններով ու բռնությամբ, ձերբակալեցին Վարդգես Գասպարիին: Ահա բանակի տոնի իրական դեմքը: Իսկ հիմա իրենք Օպերայում իրար կգովերգեն ու իրար մեդալներ կնվիրեն:

Այսօր մահացել է Պիտ Սիգերը: Իսկ ինքը լավ երգ էր գրել բոլոր ժամանակների զինվորների մասին:

Where have all the soldiers gone,

Long time passing?

Where have all the soldiers gone,

Long time ago?

Where have all the soldiers gone,

Gone to graveyards everyone,

When will they ever learn,

When will they ever learn.

Լիդեր չլինելու մասին

Կիևի դեպքերին ուշադիր հետևում եմ: Մի պահ էր, որ ժողովուրդը պատրաստ էր գրոհել նախագահական պալատն ու իշխանությունը փոխել: Օպոզիցիայի ղեկավարներից պահանջվում էր միայն հրաման տալ:

Նման հրամանը նշանակում է, որ արյուն է թափվելու: Ինչ-որ պահից ցուցարարները սկսելու են զոհեր տալ: Հետո վերածվելու են կատաղած ամբոխի ու լինչելու են բոլորին, ով իրենց առիթ տա:

Ցուցարարների մեջ նեոֆաշիստական շարժման անդամներ կան: Ինչ-որ պահից սկսած իրենք կարող են փորձել շարժումն իրենցով անել՝ երբ շունը տիրոջը չճանաչի:

Լիքը հարցականներ կան: Դա շատ դժվար որոշում է, շատ դժվար հրաման: Նման հրաման տվող մարդուն հիշում են որպես հերոս, իսկ ինքն իրեն հիշելու է որպես մսագործ:

Զուգահեռներ եմ տանում հայկական ցույցերի հետ, երեք անգամ արդեն այդ փորձն ունեցել ենք: Երեք անգամ էլ ղեկավարները քաջություն չեն ունեցել այդ հրամանը տալ:

Լրիվ այլ բան է բարիկադներ կառուցելն ու հարձակվող ոստիկաններից պաշտպանվելը: Մաշտոցի պուրակում մենք այդ փորձն ունեցել ենք: Իհարկե, մեզ մոտ ոչ բռնի պաշտպանություն էր:

Ասածս ինչ է, նա, ով այդ հրամանը տալիս է, խղճի վրա արյուն է վերցնում: Նա, ով չի տալիս, ու շարժումը պարտության է բերում դրա պատճառով, ի վերջո իր խղճի վրա է վերցնում մարդկանց հուսալքությունը:

Ահա թե ինչու եմ ես ցույցերի ժամանակ կրակի պես խուսափում լիդերական ցանկացած ստատուսից: Եթե պետք է ոստիկանների դիմաց առաջին դիրքում կանգնել՝ խնդրեմ, եթե պետք է բողոքի ակցիա անել առանձնապես վտանգավոր կետում՝ էլի խնդիր չկա: Բայց ես ոչ ուզում եմ ինձ վստահող մարդկանց դավաճանել ու հուսախաբ անել, ոչ էլ նրանց մահվան ուղարկել:

Ահա թե ինչու ես, եթե նույնիսկ բավարար գիտելիք ու փորձ ունենայի դրա համար, կհրաժարվեի լինել այս երկրի նախագահ: Պատերազմական իրադրության մեջ ես չեմ կարող երիտասարդ երեխաներին ուղարկել մահվան՝ ասենք, շեղող մանյովրի կամ հիմնական զորքի նահանջը փակելու համար: Ստրատեգը երբեք զինվորին չի ասում, որ իրեն շախմատի քարի նման զոհաբերում են:

Ու եթե նույնիսկ գիտակցաբար մի հոգու մահվան ուղարկելը հազար կյանք փրկի, այդ մահը քո խղճի վրա է:

Ինչ-որ մեկը կարող է սա դիտարկել որպես վախկոտություն: Բայց սա պարզապես ազնիվ խոստովանություն է. այս մակարդակի վրա ես լիդեր չեմ: Այո, պատմությունը կերտում են այն մարդիկ, ովքեր կարող են դժվար որոշումներ կայացնել ու դժվար հրամաններ տալ: Ես իրենց չեմ քննադատում, հարգում եմ իրենց կամքի ուժը: Բայց ես երբեք իրենցից մեկը չեմ լինի: Ոչ այն աշխարհում, որտեղ կարիք կա գիտակցաբար մարդկանց մահվան ուղարկել:

Սնոուդենի գործը, մաս երրորդ. Ջերեմի Հեմմոնդ

Ստրատֆորը գլոբալ հետախուզական մասնավոր ընկերություն է: Նրանց միջոցով է, որ PRISM-ի ու նման այլ ծրագրերի միջոցով հավաքվող տվյալները կարող են հայտնվել մասնավոր անձանց, կորպորացիաների, լրատվամիջոցների, կառավարական վարչությունների ձեռքերում: Կազմակերպությունը «բաժանորդագրական» ծառայություն է ապահովում իր հաճախորդների համար:

Ստրատֆորն ու նման կազմակերպություններն իրականում մեթոդ են, որոնց միջոցով ձեր անձնական տվյալները վաճառվում են նրան, ով պատրաստ է դրա համար բավականաչափ վճարել, իսկ կառավարությունը լվանում է իր ձեռքերը:

2012 թվականին Anonymous և LulzSec հակտիվիստական խմբերն իրականացրեցին AntiSec օպերացիան.

Օպերացիայի ընթացքում հակտիվիստները հրապարակեցին բավականին մեծ քանակությամբ էլ. փոստի հաղորդագրություններ, որոնք Ստրատֆորն ուղարկել էր իր բաժանորդներին: Հրապարակված հաղորդագրություններն, իհարկե, տեղադրվեցին WikiLeaks-ում, որտեղ էլ կարող եք բզբզել դրանք. ահա հղումը:

LulzSec-ի համահիմնադիր Sabu-ն, իրական անունը՝ Հեկտոր Քսավիե Մոնսեխուր, FBI-ի ինֆորմատոր դուրս եկավ ու օգնեց գտնել ու ձերբակալել օպերացիային մասնակցած մի քանի նշանավոր ակտիվիստների, որոնցից մեկն էր Ջերեմի Հեմմոնդը:

Նայեք այս մարդու դեմքին. նա հերոս է.

Ջերեմի Հեմմոնդ, 28 տարեկան:

Հեկտոր Քսավիե Մոնսեխուր, դավաճան, ինֆորմատոր.

(շարունակելի)

Սնոուդենի գործը, մաս երկրորդ. Բրեդլի Մեննինգ

Իրաքի պատերազմի մասին ամենախոշոր whistleblower-ներից մեկի անունն այս այս հոդվածաշարում նույնպես պետք է շոշափվի. Բրեդլի Մեննինգ: Մեննինգն էր, որ Wikileaks-ին փոխանցեց Իրաքի պատերազմում ԱՄՆ զինվորների իրականացրած անպատիժ հանցագործությունների մասին տվյալներ, օրինակ՝ սա (նախապես զգուշացնեմ, որ կոշտ տեսանյութ է, խորհուրդ չի տրվում դիտել անչափահասներին ու նյարդային խնդիրներ ունեցող մարդկանց), որը ցույց է տալիս Իրաքում Reuters գործակալության թղթակիցներ Սայիդ Չմաղի (40 տարեկան) ու Նամիր Նուր-Էլդինի (22 տարեկան) 2007 թ. հուլիսի 12-ի սպանությունները.

Բրեդլի Մեննինգին FBI-ին հանձնեց նախկին «grayhat» հակեր Էդրիեն Լամոն, որի հետ Մեննինգը կապվել էր ինֆորմացիայի փոխանցման նպատակով: Նրանց չատային լոգերը կարող եք ամբողջությամբ կարդալ այստեղ:

 Նայեք այս մարդու դեմքին: Նա հերոս է:

Անոնիմուսի արձագանքը Բրեդլի Մեննինգի ձերբակալությանը.

Էդրիեն Լամո, դավաճան, ինֆորմատոր:

 

(շարունակելի)

Սնոուդենի գործը, մաս առաջին. Patriot Act

Էդվարդ Սնոուդենի ինֆորմացիայի արտահոսքի գործն, իմ կարծիքով, բավականաչափ լուսաբանման չի արժանացել հայալեզու բլոգոսֆերայում: Այնպես որ, ես որոշեցի հոդվածների շարք նվիրել այս թեմային:

Նախ հասկանանք, թե ինչ է PRISM (SIGAD US-984XN) ծրագիրը, որն իրականացվում է Patriot Act օրինագծի շրջանակներում, որն ընդունվել է դեռ Ջորջ Բուշի վարչակազմի օրոք:

2001 թվականի հոկտեմբերի 26-ին ընդունված USA PATRIOT (Uniting (and) Strengthening America (by) Providing Appropriate Tools Required (to) Intercept (and) Obstruct Terrorism) օրինագիծն արձագանք էր Համաշխարհային Առևտրային կենտրոնի վրա 9/11-ի ու դրան հաջորդած սիբիրախտով վարակված նամակների միջոցով տեռորիստական հարձակումներին:

Բուշի ռեժիմին ու 9/11-ի դեպքերին բավականին լավ անդրադարձել է Մայքլ Մուրն իր «Ֆարենհեյտ 9/11» վավերագրական ֆիլմում.

Ինչևէ, օգտվելով 9/11-ի ողբերգության առաջացրած բողոքի ալիքից, ընդունվեց Patriot Act-ը, որով փոփոխություններ մտցվեցին հետևյալ օրինագծերի մեջ.

• Foreign Intelligence Surveillance Act of 1978 (FISA) / Արտասահմանյան Հետախուզության Դիտարկման Օրինագիծ, 1978
• Electronic Communications Privacy Act of 1986 (ECPA) / Էլեկտրոնային Կապի Գաղտնիության Օրինագիծ, 1986
• Money Laundering Control Act of 1986 / Դրամական Միջոցների Լվացման Վերահսկման Օրինագիծ, 1986
• Bank Secrecy Act (BSA) / Բանկային Գաղտնիության Օրինագիծ
• Immigration and Nationality Act / Իմիգրացիոն և Ազգային Պատկանելության Օրինագիծ

Patriot Act-ն, օրինակ, հնարավորություն էր տալիս անորոշ ժամկետով առանց մեղադրանք ներկայացնելու ձերբակալել ցանկացած իմիգրանտի կացության մեջ գտնվող մարդու:

9/11-ը նաև հնարավորություն տվեց Բուշի ու նրան հաջորդած Օբամայի ռեժիմին «տեռորիզմի դեմ պատերազմի» անվան տակ իրականացնել տարբեր ռազմական գործողություններ աշխարհով մեկ: Դրանցից ամենափոքրը չէին Աֆղանստանում և Իրաքում իրականացրած գործողությունները:

Կոնկրետ Իրաքում ռազմական գործողությունների բացատրությունը Սադամ Հուսեյնի վարչակարգի կողմից քիմիական զենքի արտադրությունն էր: Բրիտանացի գիտնական, բրիտանական Պաշտպանության նախարարության աշխատակից Դևիդ Կելլին 2003 թ. հուլիսի 15-ին BBC-ի լրագրող Դևիդ Գիլլիգանի հետ զրույցի ժամանակ պատմեց, որ բրիտանական կառավարությունն ու պրեմիեր-մինիստր Տոնի Բլերը տեղյակ էին, որ Իրաքում քիմիական զենքի առկայության մասին տվյալները կեղծված են, ու չնայած դրան՝ միացել են ԱՄՆ ռազմական գործողություններին: Բրիտանիայում քաղաքական փոթորիկ սկսեց:

Դևիդ Կելլիին գտան սպանված 2003 թ. հուլիսի 17-ին: Պաշտոնական վարկածը՝ ինքնասպանություն:

Եթե ձեզ հետաքրքիր է, թե ինչպես է CIA-ն լուծում իրեն անհանգստացնող մարդկանց հարցերը, բերեմ Օսվալդո Սանչես Կաբրերայի ու «Արագոնի» օրինակը: Երկուսն էլ КГБ-ի ագենտներ էին Կուբայում, ովքեր Կաստրոյի ռեժիմին զգուշացրեցին Խոզերի ծոցի ներխուժման մասին: Օսվալդո Կաբրերան բռնի մահով մահացավ ներխուժումից անմիջապես առաջ, «Արագոնը»՝ անմիջապես հետո:

(շարունակելի)

Ատկատների մասին

Շատ սուր տեսանյութ է YouTube-ում հայտնվել՝ ՀՀԿ-ի ու Տարոնի «քաղաքի համար արած գործերի» մասին (օրինակ, բացի բուռն գործունեության իմիտացիայից էլ ինչ մոտիվացիա կար, ասենք, նոր տարուն պենոպլաստից եղնիկներով քաղաքը լցնելու հետևում): Խորհուրդ եմ տալիս՝ նայեք:

ԶԼՄ-ներն ու «սև ցուցակները»

Դիտենք Բելոռուսիայի օրինակի վրա, քանի որ իրենց դեպքում ապացույցներ կան: Պաշտոնական ԶԼՄ-ն պետական մարմիններից ստանում է խիստ «ոչ պաշտոնական» անստորագիր ցուցակ, որտեղ նշված են «արվեստի գործիչներ», որոնց եթերում հիշատակելը «ցանկալի չի»: Իրականում սրանք ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ «սև ցուցակներ», որոնք այդքան հարգի էին ՍՍՀՄ-ի ժամանակ: «Ցանկալի չի» արտահայտությունը պետք է հասկանալ «արգելվում է»: Նման ցուցակի օրինակ 2011 թվականից.

Միգուցե Հայաստանում ԶԼՄ-ները դեռ նման ցուցակներ չեն ստանում, բայց քննարկման ենթակա թեմաները վերահսկման տակ են, ու դա փաստ է: Որպես օրինակ՝ 2008-ի մարտի 1-ին Ա1+ հեռուստաընկերության նկատմամբ ճնշումն ու արտասահմանյան լրատվամիջոցների (CNN, Euronews) ազդանշանը հայկական հաղորդումներով խլացնելը, երբ թողարկումներն անդրադառնում էին Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձություններին (դիվանագիտական կաբել 08YEREVAN179, ARMENIA SITREP: VIOLENT PROTESTS AFTER DAWN RAID, մաս 4-րդ. 1 մարտի 2008, «ԳԱՂՏՆԻ», Երևանում ԱՄՆ դեսպանություն):

Հետևություն. եթե կառավարությունը չի ցանկանում, որ որևէ թեմա քննարկվի պրեսսայի կողմից, այդ թեման պրեսսայի կողմից չի քննարկվում:

Իսկ ինչպե՞ս վարվել ոչ պաշտոնական և ինտերնետային պրեսսայի նկատմամբ: Մարգինալիզացնել, զբաղեցնել շուկան: Շեղել մարդկանց ուշադրությունը ոչ էթիկ եղանակներով՝ ճչան, ապակողմնորոշող վերնագրեր, նյութեր թեմաներով, որոնք աղմուկ կբարձրացնեն: Մեթոդ, որը նկարագրվում է Օլդոս Հաքսլիի «Brave New World» գրքում: Չե՞ք կարդացել: Անպայման կարդացեք:

Չոռնի

Հը՞, այ իմ փոքրիկ ռասիստներ :D

Սերժի մասին

Մարինե Պետրոսյանի «Սերժի մասին» հոդվածն էի կարդում:

Լավ հոդված էր, բայց որպես հոգեբանությունից մի փոքր հասկացող մարդ կարող եմ ասել երկու բան. Սերժ Սարգսյանի վարքը ցույց է տալիս սեփական զգայական մասի ճնշում: Դրա տակը դժվար չի տեսնել երկու բան՝ ամոթ և աճող հուսահատություն:

Սերժ Սարգսյանը չի ցանկանում տեսնել, որ իր լուսահոգի տատն, օրինակ, բնավ չէր հպարտանա իր հիմիկվա խոսքերով ու գործողություններով:

Սերժ Սարգսյանը չի ցանկանում տեսնել, որ իր արարքների համար պատասխան են տալու իր ժառանգները: Որ նույնիսկ եթե Կայմանյան կղզիներում միլիոնանոց վիլլա ունենա, շվեյցարական բանկերում էլ մեզանից գողացված ամբողջ փողն ու երկիրը, որն իրենք կործանելու են ու լքելու, ամեն հայ իրեն, իր երեխաներին ու թոռներին նայելու է զզվանքով և ատելությամբ: Սերժ Սարգսյանը չի ցանկանում հասկանալ, որ եթե այստեղ նա նախագահ է, ապա դրսում ցանկացած հայի դիմաց կանգնելու է որպես հասարակ մարդ, ու եթե ցանկանա ահաբեկել ինչ-որ մեկին, պատասխանն էլ ահաբեկումն է լինելու:

Սերժ Սարգսյանը չի հասկանում, որ քաղաքակիրթ, Բարևով ընթացող հեղափոխությունը մեր բարության ու քաղաքակրթության արդյունքն են: Նա նաև չի հասկանում, որ եթե շարունակի փորձել մեզ ահաբեկել, ճնշել, հեղինակազրկել, փակել բանտերում, շրջապատել լրտեսներով, սպանել ի վերջո, մենք դրանից չենք անցնելու պայքարի իրեն ծանոթ միջոցների: Կան մարդիկ, որոնք պայքարի խաղաղ կուրսը կպահպանեն մինչև վերջին մարդը: Սերժ Սարգսյանը նաև չի հասկանում, որ երբ մեր պայքարի վերջին մարտիկը կընկնի, մեր երեխաները հաջորդ «Գինի լիցը» կերգեն հենց նրա մասին: Ցավալին այն է, որ եթե մենք ընկնենք, մեր զավակների համար Հայաստան էլ չի լինի:

Այս ամենը չտեսնելու համար պետք չի հանճար լինել: Ինչպես տատս էր ասում՝ и дураку ясно: Դրա համար պետք է աչքերը պինդ փակել: Վախից:

Ավանում ընտրությունների մասին

1/17 ընտրատարածքում ընտրությունները բավականին խաղաղ անցան: ՀՀԿ-ականներն, ինչպես միշտ, լկտի էին (ընտրատարածքը չփակված՝ հրավառությունը ձեզ օրինակ): Մի տատի քիչ էր մնում՝ լաց լիներ, որ աղջիկը չէր իմացել, որ մայրն իր փոխարեն չի կարող քվեարկել, ու աշխատանքի էր գնացել: Չգիտեմ, փողը նախորոք էին տվել, ու սիրտը մղկտում էր, որ ձեռքում ունեցած տաս հազար դրամը հետ պետք է տա, թե նախապես մտքում ծախսել էր փողն ու հիմա պետք է ընտանեկան բյուջեն նորից կազմեր՝ նոր տարվա բուդը փոխարինելով դոլմայով: Մարդիկ շարքերով անցնում էին՝ հաշմանդամներ, թաղի գժեր, մահվանից հինգ պակաս պառավներ, անգիր արած ձևով դնում իրենց «պծիչկաներն» ու գնում տուն: ՀՀԿ-ն չորս սխալ լրացված թերթիկ գցել էր իրենց կույտի մեջ (+ երկու Ստյոպա Սաֆարյանի թերթիկ): ՀՀԿ վստահված անձը կռիվ էր տալիս անվավերների համար. «Մարդն եկել հասել ա ստեղ, ընտրել, դու ուզում ես նրա ընտրածն անվավեր համարել միայն նրա համար, որ պծիչկի տեղը գի՞ծ ա դրել»: Կթվա՝ ի՞նչ իմաստ ուներ չորս ձայնի համար կռիվ տալ: Կարծում եմ՝ կռիվը ոչ թե ձայների, այլ դրանց համար ջուրը գցած տաս հազար դրամների համար էին կռիվ անում: Դե հիմա, թող անեն: Որն անվավեր էր, անվավեր համարվեց: Որը վավերական՝ վավերական: Արդեն տեսել ենք, թե ինչքան կարճ են վայելում այդպես ձեռք բերված հաղթանակը. մեր եվրոպացի բարեկամն էլ իրեն սարի պես տղա գիտեր, «տեսար, ինչ եղավ»:

ՀՀԿ-ականները շտապում էին տոնելու: Իսկ մենք վերադարձանք Ստյոպայի շտաբ: Ի զարմանս մեզ, այնտեղ ոչ դատարկություն էր, ոչ էլ վհատված մթնոլորտ: Վստահված անձինք, հանձնաժողովի անդամները պատմում էին, վիճում, կատակու, Ստյոպան քաջալերում էր բոլորին: Ի վերջո, պատգամավոր լինելը ծառայություն է ժողովրդին, ոչ թե պարգև: Թող Ավանի ժողովուրդը հիմա մտածի՝ ինչպես է իրենց ծառայելու իրենց տաս հազար դրամի կարոտ պահած կուսակցության ներկայացուցիչը, որին գովազդում էին «այլ կենցաղային իրերի հետ միասին»: Շնորհակալություն այն բոլոր ազնիվ մարդկանց, ովքեր իրենց ընտրությամբ, էական չի թե ում են ընտրել, իրենց խղճի դիմաց մեղք չեն գործել:

Ողջ եղեք: